İLİMİZİ TANIYALIM

AMASYA TARiHi

        ?lkça?da Amaseia ad?yla bilinen kent, Anadolu’nun en eski yerle?im merkezlerindendir Kentin ad? MÖ 1400’lere tarihlenen hitit metinlerinde Hakmi? olarak geçer. Metinlere göre Muvatallis ve Mursilis III dönemlerinde Hattu?ili III burada ba??ms?z bir hükümdar gibi davrand?, Ka?kalar’?n sald?r?lar?n? püskürterek kuzeye çekilmelerini sa?lad?. Kent, hellenistik Pontos krall??? döneminde önem kazand?. Mithridates I Ktistes’in yakla??k MÖ. 300’de kurdu?u krall???n, Sinop’un Pharnakes I taraf?ndan MÖ 183’te ele geçirilmesine kadar ba?kentli?ini yapt?. Bundan sonra da Zeus Stratios tap?na??na yak?nl??? (Mithridates Vl Eupator taraf?ndan yapt?r?ld?) ve pontos krallar?n?n an?tlar? dolay?s?yla krall?k için önemli bir kent olma özelli?ini korudu. Amasya MÖ. 70’te Romal? general Lucullus taraf?ndan ele geçirildi. Pompeius’un yeni yönetim birimi Bithynia ve Pontos’un içinde yer ald? (MÖ. 64). Antonius taraf?ndan bilinmeyen bir hanedana verildi ve MÖ 3-2 aras?nda Galatia’ya kat?ld?. Diocletianus ve Constantinus’un yapt??? düzenlemelerde Diospontos’un anakenti (metropolis) oldu. ?mparator Phokas burada bir saray ve kilise yapt?rd?. Sasani hükümdar? Hüsrev Perviz zaman?nda ?ran yönetimine geçen kent, imparator Herakleios taraf?ndan geri al?nd?. K?sa bir süre Araplar?n eline geçti. Malazgirt Sava??’n?n ard?ndan, Melik Dani?mend Gazi XI. yy. ´?n Sonlar?na do?ru kenti zapt etti. Birinci haçl? seferinde Ankara ve Çank?r?’y? ele geçiren Raimond de Toulouse Amasya üzerine yürüdüyse de Türkler taraf?ndan a??r bir yenilgiye u?rat?larak çekilmek zorunda b?rak?ld?. Anadolu Selçuklu sultan? K?l?ç Arslan II Dani?mentli devletine son vererek Amasya’y? Selçuklu topraklar?na katt? (1177). Selçuklu döneminde kentte yo?un bay?nd?rl?k etkinlikleri oldu ve Amasya Anadolu’nun önemli bir kültür merkezi durumuna geldi. 1192’de K?l?ç Arslan II Anadolu Selçuklu devletini o?ullar? aras?nda bölü?türdü?ünde, Amasya Nizamettin Argun ?ah’a dü?tü. Sultan Alaettin Keykubat I döneminde (1220-1236), Mo?ol sald?r?lar?ndan kaçan Harizmliler buraya yerle?tirildi. Babailik’in kurucusu Baba ?shak, görü?lerini Kefersut dolaylar?nda yayd?ktan sonra Amasya’n?n bir köyüne yerle?ti. Amasya, Sivas, Çorum, Tokat bölgesinde etkisini art?rd?. G?yasettin Keyhüsrev II’nin Amasya suba??l???na atad??? Arma?an?ah, Baba ?shak’? kale burcuna ast?. Bunu haber alan Türkmenler, Amasya’ya sald?rd?lar ve Arma?an?ah’? öldürdüler. Kent Mo?ollar?n Anadolu’ya egemen oldu?u dönemde de önemini korudu. 1342’ de Sivas naibi Eretna’n?n eline geçti. Daha sonra kente emir Hac? ?adgeldi Pa?a egemen oldu. ?adgeldi, Kad? Burhanettin ile yapt??? bir sava?ta ölünce kent, O?lu Ahmet Bey’e kald?. Ahmet Bey, Kad? Burhanettin’in bask?s? kar??s?nda Amasya’y? Osmanl?lar’a teslim etti (1393). Yakla?an Timur tehlikesine kar?? kentin valili?ine ?ehzade Çelebi Mehmet getirildi. Ankara sava??’ndan (1402) sonra kentin eski val?s Çelebi Mehmet, Timur’a ba?l? olarak Amasya merkez olmak üzere Sivas, Tokat yörelerine egemen oldu. Karde?leri ile giri?ti?i taht kavgas?nda Amasya’y? üs olarak kulland?. Osmanl? padi?ahlar? Murat II, Mehmet II (Fatih), Bayezid II ?ehzadeliklerinde Amasya’da vali olarak bulundular. Murat II ile Selim I (Yavuz) Amasya’da do?du. Bayezit II’nin o?lu Ahmet, karde?i Selim’e kar?? taht kavgas?na giri?ti?inde Amasya valisi idi. 1512’de ?ii ayaklanmac? ?ahkulu’nun halifesi Baba Zünnun bir bask?nla Amasya’y? ele geçirdi ise de Yavuz Sultan Selim’in Amasya beylerbeyli?ine atad??? Mustafa Pa?a kenti geri ald?. M?s?r seferi (1516-1517) s?ras?nda Baba Zünnun ve ?eyh Celal kenti ya?malad?lar. Amasya, 1518’de sancak yap?larak Sivas’a ba?land?. ?ehzade Mustafa kentin valili?ine atan?nca ba??ms?z sancak durumuna getirildi. ?ehzade Mustafa’n?n öldürülmesinden sonra yeniden Sivas’a ba?land?. Kanuni Sultan Süleyman, Nahcivan seferinden dönerken Amasya’ya u?rad?. Avusturya elçisi Bushbecg’i burada kabul etti.?ran ile Amasya antla?mas? burada imzaland?. XVI. yy.’?n sonlar?ndan ba?layarak Amasya ve yöresinde ba?gösteren ayaklanmalara Kuyucu Murat Pa?a son verdi (1608). Bu tarihten sonra kent ve yöresinde önemli bir karga?a olmad?. XIX. yy.’?n ikinci yar?s?n?n ba?lar?nda kentte yakla??k 25 000 ki?i ya??yordu. Bunlar?n 2 000’i ö?renciydi ve 18 medresede ö?renim görüyorlard?. Ulusal Kurtulu? sava??n?n ilk günlerinde Mustafa Kemal Pa?a, Amasya Genelgesi’ni burada haz?rlad? (21 haziran 1919). Anadolu ve Rumeli Müdafaii hukuk cemiyeti temsilcileriyle ?stanbul hükümeti temsilcileri aras?ndaki görü?meler burada yap?ld? (Amasya Protokolü 20-23 Ekim 1919). Cumhuriyetin ilan?ndan sonra Amasya il merkezi oldu.

Yap?lan arkeolojik ara?t?rma ve bulgulara göre Amasya´da ilk yerle?me M.Ö. 5500 y?llar?nda ba?lay?p Hitit, Frig, Kimmer, ?skit, Lidya, Pers, Hellenistik - Pontus, Roma, Bizans, Dani?mend, Selçuklu, ?lhanl? ve Osmanl? dönemlerinde de kesintisiz olarak devam etmi?tir. Bu dönemlerin arkeolojik yerle?im yerlerine ait kal?nt?lar halen mevcuttur. Amasya merkezinde uygarl?klar?ndan derin izler b?rakan Pontuslar´?n (M.Ö.333 - M.Ö.26) Krallar?n?n ölümünden sonra kayalara oymak suretiyle yapt?klar? Kral Kaya Mezarlar?, bu gün bile ilimizin an?tsal eserleri aras?nda yer almaktad?r. M.Ö. 26 - M.S.395 tarihleri aras?nda Roma egemenli?ine geçen ilimiz ve çevresinde bu uygarl??a ait su kanallar?, kaleler köprüler vb. eserlerden baz?lar? günümüze kadar gelebilmi?tir.       700 y?l Bizans egemenli?inde kalan Amasya´y? 1071 y?l?nda Anadolu´ya giren Alparslan´?n komutanlar?ndan Melik Ahmet Dani?ment Gazi 1075 y?l?nda fethederek burada ilk Türk Egemenli?ini kurmu?tur. Bundan sonra Amasya´da Selçuklu egemenli?i görülmektedir. Bu dönemde ya?am?? olan vali ve emirler yapt?rd?klar? medrese, cami, türbe gibi eserlerle kentimizi Anadolu´nun en büyük kültür merkezi durumuna getirmi?lerdir. Selçuklular 1243´deki Köseda? Sava??´nda Mo?ollara yenilmi?tir. 1246 y?l?nda ba?layan Mo?ol istilas?nda, ilk Amasya Valili?i Seyfettin Torumtay´a verilmi?tir. ?ran´da kurulan ?lhanl?lar, 1265´te Anadolu´yu hakimiyetleri alt?na alarak, yönetime el koymu? ve kendisine ba?lam??lard?r. Kentimizde ya?am?? baz? ?lhanl? ?ahsiyetlerinin mumyalar? halen müzemizde te?hir edilmektedir. 1341 y?l?ndan sonra Uygur Türklerinden Ertana Beyli?i´nin hakimiyeti görülmektedir. 1386 y?l?nda ?ehzade Y?ld?r?m Bayezid Amasya´y? Osmanl? topraklar?na katm??t?r. 1402´de Osmanl? birli?inin bozulmas?na sebep olan ve Timur´un zaferi ile sonuçlanan Ankara Sava??, Osmanl?lardaki karga?ay?, ?ehzadeler aras?nda mücadeleye dönü?mü?tür. Amasya Valisi Çelebi Mehmet duruma hakim olarak ikinci defa Osmanl? birli?ini sa?lam??t?r. Amasya; Osmanl? padi?ah ve ?ehzadelerinin gösterdikleri özel ilgi nedeniyle, "?ehzadeler ?ehri " olarak ün yapm??t?r. ?ehzade Y?ld?r?m Bayezid, Çelebi Mehmet, ?ehzade Murat (II) (1404 y?l?nda Amasya´da do?mu?tur.), ?ehzade Ahmet Çelebi, ?ehzade Mehmet (II), ?ehzade Alâeddin, ?ehzade Bayezid (II) (o?lu Yavuz Sultan Selim Han 1470 y?l?nda Amasya Saray?nda do?mu?tur.), ?ehzade Ahmet, ?ehzade Murat, ?ehzade Mustafa, ?ehzade Bayezid ve ?ehzade Murad (III) çe?itli tarihlerde Amasya´da Valilik Yapm??lard?r. Bu dönemde birçok âlim ve ulema yeti?mi?, saray, çe?me, medrese, cami, türbe v.b. gibi kal?c? eserlerle kentimiz bir kültür merkezi olarak tarihteki yerini alm??t?r. Bu eserler günümüze kadar gelerek geçmi?e ???k tutmaya devam etmektedir.Tarihin ak??? içerisinde önemli roller üstlenen Amasya Kurtulu? Sava?? s?ras?nda yine ön plana ç?km??t?r. 19 May?s 1919 tarihinde Samsun´da ba?layan Milli Mücadele´nin ilk ad?m?, 12 Haziran 1919 tarihinde Mustafa Kemal´in Amasya´ya gelmesiyle devam etmi?tir. Kurtulu? mücadelesinin planlar? haz?rlanm??, Erzurum ve Sivas kongrelerinin toplanmas?na burada karar verilmi?, 22 Haziran 1919 tarihinde yay?nlanan "Amasya Tamimi" ile "Milletin ?stiklâlini Yine Milletin Azim ve Karar? Kurtaracakt?r" denilerek Milli Mücadele burada fiiliyata geçirilmi?tir. Bu itibarla, Amasya, Türkiye Cumhuriyeti´nin kurulu?unda da ilk önemli ad?m?n at?ld??? yer olmu?tur.